Ngải Khê là một ngôi làng cổ nằm bên dòng sông Kim Ngưu hiền hòa, xưa thuộc tổng Già Cầu. Trải qua bao biến thiên lịch sử, người dân nơi đây vẫn gìn giữ được một lễ tục độc đáo: lễ hội vật cầu – kéo mỏ, được tổ chức hằng năm vào ngày mồng 6 tháng Giêng âm lịch. Đây không chỉ là một sinh hoạt văn hóa đầu xuân, mà còn là dịp thiêng liêng để nhân dân tưởng nhớ các vị Thành hoàng làng – những bậc tiền nhân có công giúp dân, giúp nước; đồng thời cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, gia đạo bình an.
Khát vọng sinh sôi, thịnh vượng, sức mạnh cộng đồng và tinh thần đoàn kết
Trò vật cầu ở Ngải Khê mang nét riêng hiếm thấy. Quả cầu không làm bằng da hay cao su như trong các môn thể thao hiện đại, mà được đẽo từ củ chuối già, gọt nhẵn, đánh bóng, tạo thành một khối tròn hơi dẹt. Sự mộc mạc của vật liệu dân dã ấy chính là biểu tượng sinh động cho nền văn minh nông nghiệp lúa nước.
Các đội Vật cầu – Kéo mỏ chuẩn bị bước vào cuộc tranh tài
Khi chủ tế thực hiện nghi thức khai cầu, các trai tân trong làng – những thanh niên khỏe mạnh, sung sức – bước vào cuộc tranh tài. Họ lao vào nhau, giành giật, vật lộn để đoạt được quả cầu và đưa về vị trí quy định, thường là ném xuống giữa ao đình. Tiếng trống, tiếng hò reo cổ vũ vang dội cả một vùng.
Vật cầu không chỉ là thử thách về sức mạnh thể chất mà còn đòi hỏi sự khéo léo, tinh thần đồng đội và ý chí quyết tâm. Sau cuộc thi, cụ cao niên tung lộc thánh – những đồng tiền lẻ, trái cây đầu năm – tượng trưng cho phúc lộc, may mắn. Ai giành được lộc đều tin rằng cả năm sẽ hanh thông, thuận lợi.
Các cụ cao niên thực hiện nghi lễ tại lễ hội Vật cầu – Kéo mỏ
Ẩn sâu trong trò chơi là ước vọng sinh sôi, phát triển. Quả cầu tròn tượng trưng cho mặt trời, cho sự viên mãn. Cuộc tranh cầu gợi liên tưởng đến khát vọng chinh phục tự nhiên, làm chủ ruộng đồng, mong cầu một năm mới đủ đầy. Đó chính là triết lý sống gắn với nông nghiệp, gắn với đất đai của cha ông ta.
Nếu vật cầu là biểu tượng của khát vọng sinh tồn và phát triển, thì kéo mỏ lại thể hiện tinh thần cộng đồng và sự gắn kết tập thể.
Khác với kéo co thông thường, kéo mỏ sử dụng hai cây tre dài khoảng 6–7 mét, được lựa chọn kỹ lưỡng, hơ lửa cho mềm rồi xoắn lại thành hai "mỏ" ngoặc vào nhau. Hai đội đứng hai phía, dùng sức kéo để đưa "mỏ" tre qua vạch ranh giới. Không chỉ cần khỏe, người chơi còn phải phối hợp nhịp nhàng, giữ thế cân bằng, kiên trì và bền bỉ.
Hình ảnh những thanh niên dốc sức, cùng nhau ghì chặt cây tre, trong tiếng trống thúc giục, tiếng reo hò cổ vũ, tạo nên một bức tranh sinh động của ngày hội làng. Thắng thua không quá nặng nề; điều quan trọng hơn cả là niềm vui, là sự hòa mình của cả cộng đồng trong không khí xuân.
Trò kéo mỏ nhắc nhở mỗi người rằng sức mạnh không nằm ở cá nhân đơn lẻ, mà ở tinh thần đoàn kết. Khi cả làng cùng chung nhịp kéo, cùng hướng về một mục tiêu, thì mọi khó khăn đều có thể vượt qua.
Sợi dây nối quá khứ với hiện tại, nguồn lực nội sinh cho phát triển
Lễ hội vật cầu – kéo mỏ từng có thời gian gián đoạn do hoàn cảnh lịch sử. Nhưng khi đời sống ổn định, người dân đã chung tay phục dựng, gìn giữ và phát huy. Sự trở lại của lễ hội không chỉ là khôi phục một trò chơi, mà là đánh thức ký ức, khơi dậy niềm tự hào và ý thức trách nhiệm với truyền thống.
Lễ hội là nơi để mỗi người tìm lại nguồn cội giữa nhịp sống hiện đại
Trong những ngày đầu xuân, dù đi làm ăn xa, nhiều người con Ngải Khê vẫn cố gắng thu xếp để trở về. Họ đứng bên sân đình, nhìn những thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống, mà lòng dâng trào xúc động. Lễ hội trở thành điểm hẹn của ký ức, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi con người tìm lại cội nguồn giữa nhịp sống hiện đại.
Trong bối cảnh xã Chuyên Mỹ mới được thành lập, việc gìn giữ những lễ hội truyền thống như ở Ngải Khê càng có ý nghĩa sâu sắc. Sự sáp nhập 5 xã không làm mất đi bản sắc riêng, mà ngược lại, tạo nên một không gian phát triển rộng lớn hơn, nơi các giá trị văn hóa giao thoa, bổ sung cho nhau.
Lễ hội vật cầu – kéo mỏ không đơn thuần là hoạt động vui chơi đầu xuân. Đó là môi trường giáo dục truyền thống, bồi đắp lòng yêu quê hương, ý thức cộng đồng cho thế hệ trẻ. Qua mỗi mùa hội, con cháu hiểu thêm về công lao tiền nhân, về phong tục tập quán của làng mình, từ đó thêm trân trọng và tự hào.
Trong không gian phát triển mới, xã Chuyên Mỹ có điều kiện quy hoạch, tổ chức các hoạt động lễ hội bài bản hơn, gắn với quảng bá du lịch văn hóa, phát triển dịch vụ, tạo sinh kế cho người dân. Văn hóa vì thế trở thành nguồn lực nội sinh – nguồn lực bắt nguồn từ chính tâm hồn, bản sắc và niềm tin của cộng đồng.
Giữ hồn quê trong hành trình hội nhập
Giữa nhịp sống hiện đại, khi đô thị hóa và chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, những lễ hội truyền thống càng có vai trò như "neo giữ" tâm hồn người Việt. Mỗi dịp Tết đến xuân về, tiếng trống hội ở Ngải Khê lại vang lên, nhắc nhở mỗi người con dù đi xa đến đâu cũng luôn nhớ về cội nguồn.
Tại chương trình "Giao lưu trình diễn Nghi lễ, trò chơi kéo co" trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội 2025, kỷ niệm 10 năm di sản kéo co được UNESCO ghi danh
Xã Chuyên Mỹ hôm nay với diện mạo mới, quy mô mới, tầm nhìn mới, nhưng vẫn mang trong mình hồn cốt của từng làng quê cũ. Lễ hội vật cầu – kéo mỏ là một trong những điểm sáng tiêu biểu, góp phần làm nên bản sắc chung của xã.
Giữ gìn lễ hội không chỉ là bảo tồn một nghi thức, mà là giữ gìn niềm tin, giữ gìn sự gắn kết cộng đồng. Đó là khi người già truyền lại câu chuyện xưa cho lớp trẻ; khi những bàn tay nắm chặt nhau trên sân kéo mỏ; khi tiếng cười, tiếng hò reo xóa nhòa mọi khoảng cách.
Tháng 11/2025, nghi lễ kéo mỏ làng Ngải Khê vinh dự tham gia chương trình "Giao lưu trình diễn Nghi lễ, trò chơi kéo co" trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội 2025, kỷ niệm 10 năm di sản kéo co được UNESCO ghi danh. Sự kiện có sự hiện diện của các cộng đồng kéo co trong nước và đội quốc tế đến từ Hàn Quốc, mở ra không gian giao lưu văn hóa, khẳng định giá trị hội nhập và sức sống bền bỉ của di sản quê hương Chuyên Mỹ.
Tại chương trình "Giao lưu trình diễn Nghi lễ, trò chơi kéo co" trong khuôn khổ Festival Thăng Long – Hà Nội 2025, kỷ niệm 10 năm di sản kéo co được UNESCO ghi danh
Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Chuyên Mỹ lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030 nhấn mạnh giá trị của các giá trị văn hóa truyền thống, trong không gian phát triển mới, văn hóa chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, là nền tảng tinh thần vững bền, là sức mạnh mềm giúp địa phương hội nhập và phát triển.
Mỗi lễ hội, mỗi phong tục, mỗi làng nghề truyền thống đều là tài sản vô giá. Lễ hội vật cầu – kéo mỏ ở làng Ngải Khê không chỉ là niềm tự hào của một làng, mà là tài sản chung của xã. Việc bảo tồn, tổ chức an toàn, văn minh, gắn với quảng bá hình ảnh địa phương sẽ góp phần lan tỏa những giá trị tốt đẹp, thu hút sự quan tâm của du khách, đồng thời nâng cao đời sống tinh thần nhân dân.
Mỗi mùa xuân về, khi tiếng trống hội vang lên trên mảnh đất Ngải Khê, đó không chỉ là âm thanh của một trò chơi dân gian, mà là nhịp đập của truyền thống, của lòng người. Dù đi xa, mỗi người con của quê hương vẫn luôn nhớ về ngày hội, nhớ về sân đình, ao làng, nhớ về phút giây sum vầy đầu năm.
Và từ những giá trị bền bỉ ấy, xã Chuyên Mỹ hôm nay tự tin bước vào chặng đường mới: phát triển toàn diện, bền vững, giàu bản sắc, xứng đáng với truyền thống văn hiến, anh hùng./.
Vũ Ngọc Yến (Hội LHPN xã Chuyên Mỹ)